16 Austos 2018 Perembe
Anasayfa > KRTE > Dirok u Baweriya ezidiyan
Dirok u Baweriya ezidiyan

Dirok u Baweriya ezidiyan

23.10.2017 11:22 12 14 16 18 yazdr
Derheq drok,bawer,fermann li dij zdiyan de agah
Drok Baweriya zidiyan
Bi gelemper wateya zid li gor neteweyn misilman an j cnarn wan kmzde geln di bandora slam de mane ne ern ye. Di derbar wan de pnsn wek "eytanperest", "gawir", "dijminn el", "zindq", "kurdn bi porr", "bi het simblan" bikartnin. Pirtkn proz n zdtiy Mishefa Re Cilwe ne. Li gor avkaniyan herdu pirtk bi ziman kurd ne. L heta roja ro dn zdiyan b nivsar bi awayek devk nif bi nif ji hla d bavan ve dihate veguhastin bo zarokan. Wek din, di ayna zdtiy de, qewl beyt j giring in.


Baweriya zdiyan

Baweriya zdiyan bi hebna yek xweday t. Ew monoteyst in. Rehkrbn koka ola wan dighje heya 2000 sal ber bna pxember sa. Ola zdtiy ne weke oln rojhilata navn, mna cihtiy, mesihtiy slam, bi yekcar re peyda bye, guhertin, pketin pre bye. Di destpk de zdiyan her ar elmentn jiyan, ax, av, ba agir diparastin. Ol wisa pket, heya perestina roj (ims mefer e mr zd ye) derkete hol. Ew j di drok de bi nav Mitrayzim t naskirin. Ola zdiyan olek kane ye li hem chan. Baweriya zdiyan bi melek Tawis heye. Perestgeha proz Lalia Nran, li Bar Kurdistan ye, Mr wan Tehsn Beg e serok ol Bav x-Extiyar Mergeh ye, li Ba'adr Lali dimne[avkan pwst e].


Droka zdtiy

Droka derketiya zdiyan heya 2000 sal beriya hatina Hsa Pxember die.[avkan pwst e]

zdiyat, yek ji kevintirn dnn kurdan Rojhilat ye, ku hina gelek aliyan de bi efsn ne ekeraby (ne eyanby) ye ku metelmaybna xwe diparze. Heta hatina dn slam, li ser erd Kurdistan, piraniy kurdan opender (duket) zdiyat zerdetiya klask bne[avkan pwst e].


T diyarkirin ku bingeh dn zdatiy div di nav dn civaka hind ran (hindo-ran) de b lkolnkirin. Ji ber ku di zdatiy de tomeriya fikirn hind ran yn kevin esas in, ku bi fikrn hind ar ve nzk hev in. Gotina "zd", kif e, ku ji gotina Avstay ya yazata t[avkan pwst e]. Gotina yazat j ji koka gotinn raniya kevin *yaz- t[avkan pwst e], ku fln gereke ye (?a + ta- → yazata-), ew, ku gere b hebandin.


Ji ber sedemn tarx, zdatiy de hinek guhertin bin j, ev guhertin bingehn nne zdatiy heta niha kariye taybetiyn esl biparze ferzn ku bi dn mezin mexss in, xwey bike: dogma, r rism, edet qade, hyerar ya rhan hwd. Xissiyetn v dn, wisa j zerdet dn hind ew e, ku zd gere ten ji byna xwe zd be, kes ne zd nikare zd be.

Carina bi zdiyat dibjin "dn polteyistk" (pirxwedt), l sebeb nne, wek zdatiy wisa b navkirin. zdiyat yek ji dnn monotzm ye.


Sstma ola zdiyan de, cihek gelek girng Tawus Melek digire, ku bi ikil taws nan dikin. Wext ber end nivskaran Tawus Melek wek ?nan xirab" bi nav dikirin zd j wek "xirabperest" hesab dikirin. Gore fikirn dn yn zdiya bi xwe, Tawus Melek yek ji heft melekan b, ku Xwed ew afirandin. Xwed Tawus Melek roja yekem, ewil afirand. Ew ciy here mezin di kozmolojiya zdiyan de digire.


Bona zdiyaty di drok de faktorek gelek ferz giring x Ad ulm w b, ku navbera saln 1073 1162an dijiya. Di wext w de zdiyat ji gelek aliyan ve hatiye rformkirin. Bi fikrn zdiyan x Ad ne ten merivk drok b ku di zdatiy de rform kirib, l bel ew heman wext de wek merivek bi keremat, gelek xwednas mery birok b j.


Heta heyama me, ten du pirtkn muqedes gihtine, ku nav wan Meshefa Re Cilv ne. Ew pirtk bi herfn mexss bi ziman kurd hatine nivsn. Nivsandin li gor fikr zdya wisa j qad fikrn zerdet, aqilbendya (zandarya) mexf ye. Lema div qedir li dogmayn dn fikrn xwednasan b girtin ew, ji meryn ku dn din dihebnin bne parastin. Carina j wisa vediartin, ku zin nedidan wek mirid j, ji x pran ulm dn bizanbin.


Destra xwendin irovekirina pirtkn proz ten ya ruhaniyan b. Dibe, bi v sebeb j belabna tevavy pirtkn proz neb wan li ser jyana dn y her roj zdyan tesra mezin nekirin. Dn zdyan b nivsar devk ji nifek heta nifa din ji aliy d bavan ve bi zarokan dihate veguhastin.


Koka ulm ayn zdiyan, ne ewqas di du pirtkn muqedes de hatiye beyankirin, l ferz qmet bona lkoln irovekirina zdyat qewil beyt rokn zdya ne. B wan bi ulm dn y zdya duakirina wan guman nabe. Bi qad qewl beyt disitirn bi dyna def ibab.


Hem civata zdiyan praktka dn ya wan li ser qesd-tokratk t parvekirin. zd tn parevekirin li ser rhan (dunav) mirdan. Rhan, li sirya xwe de, tne parevekirin li ser x pran. Wezfe borcn x, pr mirda her ber bo ber (wirase) ye. Zewac orta van s qesda qedexby ye.


zdt zerdett

Heta ro j derheq pdauyna zdatiy de fikrek hevbe nne. Bi texmna meryn ulimdar hebandina Roj Agir wek naneya wekhevbna zdyat zerdetiy dihate dtin. Bi rast j, lmntn notila (mna) hev hin zdetir krtir in. Ji her aliyan ve eyankirina her du dnan destr dide wek em bjin, ku zdiyat zerdet ne ten gelek nzk hev in, l bel koka wan j yek e.


Taybetiyn mna hev, ji aliy baweriyan de gelek in her wisa dogmayn mna hev j herdu dnan de gelek in. Bo nimne; duayn her roj pnc cara, ku di slam de heye, ji zerdety hatiye. Edet ntaton nan firqekirin j di herdu sstm dnan de anagor hev in: kiras sip y bin di herdu dnan de cem zdya psra gulover ser kiras de, ku dibjin "girban" cem zerdetiyan j ser kiras de cbek, ku dibjin "girvan".


Objeyn esl yn hebandin di zdyat zerdetiy de ev in: agir av. zdiyaty de ji wext qedm ve heta niha j hebandina agir hatiye xwedkirin. Kmtir be j eyan e ku av t hebandin.


Fermann li dij zdiyan

Di nava end sedsalan de, misilmanan ne carek, gelek caran ceribandin ku tevay zdiyan qirbikin. Ser sedsala 20an de, bi fermana hikumdarn tirkan, bi sed hezar zd ku dn netewey y kurdan dihebandin, bi hovit hatine qirkirin. Roja branna miriyn xwe de zd, v cenosd wek Roja Xezeb nav dikin[avkan pwst e].


Pa j wext Enfalan de (nav Sra 8'an a Quran ye) zd carek din bi qirkirinek kokan re r bi r dimnin. Enfal nav crgeya hucmkirina cengy, ku li sala 1988'an ji aliy rejma Sedam Hisn ve hatiye pxistin. Armanca (merem) v crgeya hucmkirina cengiy, ew b ku li raq tevay kurdan qirbikin[avkan pwst e].


Komkujiya zdiyn ingal (2014)

Di 3 tebaxa 2014an rxistina tundxwazn slam DAI ri an ser gel zd y ingal komkuj b


Kurd zdt

zd kurd in algirn oleke kevnar in. Ola zdtiy tene di nav kurdan de heye. Li gor pisporan avkaniyn drok piyn beek mezin ji kurdn ro misilman ber zd bn bi dar zor hatine misilman kirin. Heta roja ro j di nav civaka kurd de gelek malbat hene ku beek ji wan zd ne beek j misilman in. Been misilman hertim dibjin ku ber ew j zd bn piyn wan hatine misilman kirin.


Belavbn Hejmara zdiyn

Piraniya zdiyan li bar Kurdistan li devern engal xan dijn, l li ben din n Kurdistan j li cihn curbecr weke li Mrdn, lih, Rihay, Efrn Serhed herwiha zdiyn ku li welatn Qefqasan, Sovyeta Ber ran dijn j hene. Hejmara wan ji ber zora kurdn misilman misilmankirina wan di sedsaln bihurd de d km buye. Hejmara zdiyan di navbera 800 hezar derdora milyonek t texmnkirin. Dsa di ser de li Elmanya (60.000)  li welatn rojavay Ewrpa j d diyasporayeke kurdn zd heye.


Kober

Piraniya zdiyn Bakr Kurdistan di saln 90' n de ji ber pevnn di navbera dewlata tirk PKK' cih warn xwe berdan kober bn. Ew bi taybet li Elmanya Belkay bi cih bn. zdiyn welatn Sovyeta Ber terqiyan welatn din, hindek ji wan li Ermenistan dimnin, hindek li Gurcistan yn din reviyan krayna, Rsya welatn din li Ewropay. Di dema daw de, pit k rejma Sedam Huseyn tk dijminahiya di navbera ol komn etnk li raq mezintir b, d gelk zd ji Bar Kurdistan j kober Ewropay dikin.


avkan

K. Himly (1863), Das persische Wort "Yezdan" in den verwandten Sprachen, p 371 (de)
http://www.kurdistanica.com/?q=book/export/html/104
http://orvillejenkins.com/peoples/yazidi.html
Philip G. Kreyenbroek (2009), Yezidism in Europe: Different Generations Speak about their Religion
R. Leviton (2005), Encyclopedia of Earth Myths
T. Menzel (1911-2), Ein Bitrag zur Kenntnis der Jeziden, p 89-211 (de)
Li gor agahiyn televizyona alman n-tv

Yorum Yaz
  • UYARI: Konuyla ilgisi bulunmayan, hakaret ieren cmleler veya imalar, inanlara saldr, iddete tevik ve tamam byk harfle yazlan yorumlar onaylanmamaktadr.
Kategorinin Dier Haberleri